De Jan-van-Gent is geen vogel uit Vlaanderen. Wie ooit een Jan-van-Gent over zee heeft zien scheren, vergeet dat beeld niet snel. Een vogel zo groot als een opgeblazen zilvermeeuw, met een witte romp, zwarte vleugelpunten en een dolksnavel die je niet wilt voelen. En dan die duiken: van tientallen meters hoogte stort hij zich pijlsnel omlaag, om met een plons onder te gaan en vis te grijpen die zich veilig waande. Het is een indrukwekkend staaltje natuurkunde en overlevingskunst. Maar de vraag blijft: waarom heet deze vogel eigenlijk Jan-van Gent?

Het antwoord lijkt eenvoudig: hij komt vast uit Gent. Of hij is er ooit ontdekt. Of misschien broedt er een kolonie bij de Vlaamse stad. Niets van dat alles. Jan-van-Genten broeden helemaal niet in België. Hun grote kolonies liggen in het Noorden van de Atlantische Oceaan: Noorwegen, IJsland en vooral de beroemde Bass Rock bij Schotland, waar tienduizenden van deze reuzen samen nestelen. Wie Gent erbij haalt, zit er dus compleet naast. De echte oorsprong van de naam ligt niet in Vlaanderen, maar op zee.

Gannet

Het Engelse woord voor deze vogel is gannet, een eeuwenoud woord dat teruggaat op het Germaanse ganot, wat gewoon “grote vogel” of “gansachtige” betekende. Nederlandse zeevaarders en vissers kwamen de vogels vaak tegen en namen die naam over. Maar zoals dat gaat met woorden die van de ene naar de andere taal glijden, veranderde gannet langzaam in iets dat vertrouwd klonk. En zo werd gannet tot gent. Voeg daar de bijnaam Jan aan toe – een typische volksnaam die we ook kennen uit Jan met de pet of Jan Hagel – en je hebt hem: Jan-van-Gent.

Bewondering en ergernis

Die bijnaam past eigenlijk heel goed. De vogel is imposant, eigenzinnig en je ziet hem vaak rond vissersschepen scharrelen, alsof hij een oude zeeman is die precies weet waar de buit valt. Vissers hebben er vast een mengeling van bewondering en ergernis voor gevoeld. Want hoe knap die duiken ook zijn, de Jan-van-Gent is ook een meelifter die schaamteloos profiteert van andermans vangst. Een slimme opportunist die je bij slecht weer zelfs tot diep de havens in kan volgen.

Volksetymologie

Het idee dat de naam iets met de stad Gent te maken heeft, is dus een hardnekkig misverstand. Het is niets meer dan een toevallige klankovereenkomst. Taalkundigen noemen dat een volksetymologie: mensen horen een woord uit een andere taal en maken er in hun eigen taal iets bekends van. Zo wordt een Engelse gannet een Nederlandse Jan-van-Gent, alsof er een Vlaamse connectie bestaat. Maar wie de vogel een beetje kent, weet: dit is geen brave stadsvogel, dit is een oceaanreiziger, een duikkampioen, een ware zeeheld. En zo zie je maar: de Jan-van-Gent komt niet uit Gent, maar uit een taalspel en een zee vol vissersverhalen. Misschien moeten we die verwarring ook maar koesteren. Want elke keer dat iemand zegt: “Hé, komt die vogel uit Gent?”, is dat een kans om uit te leggen dat de wereld groter is dan Vlaanderen alleen, en dat de ware thuisbasis van deze majestueuze zeevogel de eindeloze Atlantische Oceaan is.