Met 52,8 tegen 47,2 procent kozen de IJslanders ervoor voorlopig geen nieuwe onderhandelingen te starten over toetreding tot de Europese Unie. Op het eerste gezicht lijkt dat misschien een ver-van-ons-bedverhaal. Toch raakt de uitslag aan een vraag die ook in Nederland steeds belangrijker wordt: wie bepaalt wat er in onze zee gebeurt?

Voor IJsland is de visserij veel meer dan een economische sector. Mariene producten zijn goed voor bijna 40 procent van de goederenexport. Achter die cijfers staan vissers, gezinnen, havens, toeleveranciers, kennis en gemeenschappen. De zee staat er voor voedsel, werkgelegenheid en nationale identiteit.

Het land heeft in het verleden letterlijk gestreden voor zeggenschap over zijn wateren. De kabeljauwoorlogen met het Verenigd Koninkrijk zijn daarvan het bekendste voorbeeld. Voor veel IJslanders is de toegang tot hun visgronden daarom onlosmakelijk verbonden met de onafhankelijkheid en toekomst van hun land.

De vis woog zwaarder

Toetreding tot de Europese Unie zou IJsland ook voordelen kunnen bieden. Het land maakt al deel uit van de Europese Economische Ruimte en neemt daardoor veel Europese regels over, zonder altijd mee te kunnen beslissen over de totstandkoming daarvan. Daarnaast kampt IJsland met een instabiele kroon en een hoge rente. Ook geopolitiek kan een sterkere verbinding met Europa aantrekkelijk lijken.

Toch woog voor een meerderheid van de kiezers iets anders zwaarder: de vrees om zeggenschap over de eigen visgronden te verliezen.

Dat wantrouwen komt niet uit de lucht vallen. Na de bankencrisis van 2008 onderhandelde IJsland al eerder over een mogelijk EU-lidmaatschap. Die onderhandelingen liepen uiteindelijk mede vast op de visserij en de toegang tot de IJslandse wateren. In 2013 werd het toetredingsproces stilgelegd. Die geschiedenis speelt nog altijd een belangrijke rol.

De Nederlandse Noordzee wordt steeds voller

Ook in Nederland staat de zeggenschap over de zee onder druk. De Noordzee moet ruimte bieden aan windenergie, natuur, scheepvaart, zandwinning, kabels, leidingen, defensie, recreatie én visserij.

De zee lijkt misschien oneindig, maar is dat niet. Ieder windpark, iedere beschermde zone, kabel en scheepvaartroute neemt ruimte in. Ruimte die eenmaal is toegewezen, komt meestal niet vanzelf terug.

Ondertussen is de Nederlandse kottervloot sterk gekrompen. In enkele tientallen jaren daalde het aantal kotters van ongeveer zevenhonderd naar rond de tweehonderd. Daarmee verdween niet alleen werkgelegenheid, maar ook kennis, vakmanschap en toekomstperspectief uit vissersgemeenschappen.

Iedere afzonderlijke ruimteclaim op de Noordzee kan worden uitgelegd. Windenergie heeft een functie. Natuur heeft een functie. Scheepvaart en defensie hebben een functie. Maar wanneer al deze belangen afzonderlijk worden beoordeeld, dreigt de belangrijkste vraag buiten beeld te raken: wie bewaakt het totaal en zorgt ervoor dat er voldoende ruimte overblijft voor voedselproductie?

Visserij is ook voedselzekerheid

Europa spreekt veel over voedselzekerheid, strategische autonomie en een toekomstbestendig voedselsysteem. Tegelijkertijd wordt de ruimte voor voedselproductie op onze eigen Noordzee steeds kleiner.

Vis is niet alleen een exportproduct of economische waarde. Het is voedsel uit de natuur. Wanneer wij de Nederlandse visserij steeds verder verkleinen, moeten we ons daarom ook afvragen wat daarvoor in de plaats komt. Meer import? Vis uit verder weg gelegen zeeën? Of meer kweekvis? Ook dat zijn keuzes met gevolgen.

Het IJslandse referendum laat zien dat een samenleving bereid kan zijn economische voordelen opzij te zetten wanneer de zeggenschap over een belangrijke natuurlijke hulpbron in het geding komt. Je kunt die keuze goed of slecht vinden, maar onbegrijpelijk is zij niet.

Nederland heeft nooit via een referendum de vraag gekregen of de visserij een wezenlijk onderdeel van onze voedselproductie en kustgemeenschappen moet blijven. Toch wordt de Noordzee stap voor stap opnieuw ingedeeld. De Nederlandse Vissersbond wijst daarom steeds op het belang van de optelsom. Er moet niet alleen ruimte zijn voor energie, natuur en andere functies, maar ook voor de vissers die op zee voedsel produceren.

Ook IJsland kent problemen

IJsland is overigens geen perfect voorbeeld. Het quotasysteem heeft er geleid tot grote visbedrijven die veel visrechten in handen hebben. Kleinere vissers hebben daardoor moeite om toegang tot de visserij te behouden.

Het debat gaat dus niet alleen over IJsland tegenover Brussel. Het gaat ook over groot tegenover klein, over eigendom en over de vraag wie mag profiteren van een natuurlijke hulpbron. Zeggenschap over de zee is belangrijk, maar daarna moet ook eerlijk worden gekeken naar de verdeling van visrechten en de mogelijkheden voor jonge en kleinere vissers. Ook in Nederland vraagt dat blijvende aandacht. Onze Producentenorganisatie heeft daarin een belangrijke en verantwoordelijke taak.

Geen nostalgie, maar toekomst

Het gaat niet om de vraag of vroeger alles beter was. Het gaat om een moderne en strategische keuze: willen wij in 2050 nog vis uit onze eigen Noordzee kunnen eten, gevangen door Nederlandse vissers?

Als het antwoord daarop ja is, moet daar nu beleid voor worden gemaakt. Dan moeten we niet alleen spreken over verduurzaming van de vloot, maar ook over ruimte. Niet alleen over natuur en energie, maar ook over voedsel en kustgemeenschappen.

Dit is geen verhaal tegen Europese samenwerking. Nederland is onderdeel van Europa en heeft veel belang bij die samenwerking. Maar samenwerken betekent niet dat een land niet meer hoeft na te denken over zijn eigen strategische belangen. IJsland laat zien dat samenwerking en het trekken van een duidelijke grens naast elkaar kunnen bestaan.

Daarom blijft boven de Noordzee één belangrijke vraag hangen: wie beslist uiteindelijk over de toekomst van onze zee? En heeft de Nederlandse samenleving bewust gekozen voor de manier waarop die zee nu wordt ingericht?

Een zee die eenmaal is volgebouwd, verdeeld en toegewezen, krijg je niet zomaar terug. Een vissersvloot die eenmaal is verdwenen, bouw je evenmin eenvoudig opnieuw op.

IJsland heeft zijn antwoord gegeven. Het is aan Nederland om zijn eigen antwoord niet pas te formuleren als het te laat is.